Merak Feneri
Çocuk bir nesnenin ve ışığın yerine bakıp doğru gölgeyi seçer. Üst seviyelerde tersini yapar: gölgeden ışığın yerini ya da nesneyi bulur. Işığın ters yana gölge düşürdüğünü ve güneş alçaldıkça gölgenin uzadığını kendi gözüyle görmeye dayanır.
Ne çalıştırır?
Işığın yönüne göre gölgenin biçimini ve yerini düşünmeyi çalıştırır.
Örnek sorular
Oyunun ürettiği gerçek sorular. Çocuğunuzla birlikte çözün; cevap kapalı.
Doğru cevap: 3. şık
- Gölge, nesnenin aynı biçimli koyu silüetidir: renkler kaybolur, parçaların yeri ve yönü aynen kalır.
- Nesnede solda üst üste iki küçük kare, sağında sağa bakan büyük üçgen var; 3. şık bunun birebir silüeti.
- 1. şıkta üçgen yukarı bakıyor; 2. şıkta üçgen karelerden bir kutu uzağa kaymış; 4. şıkta hem kaymış hem dönmüş.
Doğru cevap: 4. şık
- Lamba nesnenin sağında; ışık sağdan geldiği için gölge nesnenin soluna düşer.
- Gölge nesnenin aynısıdır, ayna görüntüsü değildir: üçgen gölgede de sağa bakar.
- 4. şıkta gölge hem solda hem biçimi doğru. 1. şıkta gölge lambanın tarafında (sağda); 2. şıkta solda ama ters çevrilmiş.
Doğru cevap: 1. şık
- Gölge nesnenin solunda: güneş karşı tarafta, yani sağda olmalı.
- Gölge kısa: güneş yüksekte (güneş alçaldıkça gölge uzar).
- Sağda ve yüksekte güneş: 1. şık. 2. şıkta güneş sağda ama alçakta (gölge uzun olurdu); 3. şıkta yüksekte ama solda.
Doğru cevap: 1. şık
- Gölge sağa doğru ve uzun düşmüş: güneş solda ve alçakta olmalı.
- Gölgenin biçimi nesneyi de söyler: sağ sütunda alt alta küçük, ortanca, büyük daire; en üstteki dairenin solunda sola bakan üçgen.
- 1. şıkta hem nesne hem güneş (solda, alçakta) doğru. 4. şıkta nesne doğru ama güneş yüksekte, gölge kısa olurdu; 2. ve 3. şıkta ortanca daire sağa kaymış.
- Lamba / güneş
- Işığın geldiği yer; gölge her zaman ışığın karşı tarafına düşer.
- Güneşin yüksekliği
- Alçaktaki güneş uzun, yüksekteki güneş kısa gölge yapar.
- Koyu silüetler
- Gölge adayları: renk yok, yalnız biçim.
- Kesikli ? kutusu (zor seviye)
- Nesne gizli; yalnız gölgesi var, nesne ve güneş birlikte bulunur.
- Işık çizgileri (çözümde)
- Işığın nesneye gelip gölgeyi düşürdüğü yön.
Nasıl çözülür?
- Önce ışığa bak: lamba ya da güneş hangi yanda? Gölge, ışığın karşı yanına düşer.
- Güneş alçaksa gölge uzun, yüksekse kısa olur. Gölgenin boyuna bu kurala göre bak.
- Gölgenin dış çizgisini nesneyle karşılaştır: hangi parça hangi şekilde, hangi yönde, nerede duruyor?
- Yanlış şıkları tek tek ele: yanı yanlış olanı, boyu yanlış olanı, biçimi farklı olanı çıkar.
- Ters sorularda gölgeden geri git: gölge hangi yana düşmüşse ışık öbür yandadır; gölge uzunsa güneş alçaktır.
Seviyeler
| Seviye | Ne değişir? |
|---|---|
| 1 | Renkli nesnenin gölgesi seçilir. Nesne 2 parçalı; yanlış gölgelerde bir parça başka şekilde ya da bir yer kaymış. |
| 2 | Nesne 3 parçalı; yanlış gölgelerde ayrıca bir parça başka yöne dönük ya da bütün gölge aynalanmış. |
| 3 | Yanda bir lamba var; gölge ters yandaki duvara düşer. 2 parçalı nesne; hem gölgenin yanı hem biçimi doğru olmalı. |
| 4 | Lamba yanda; nesne 3-4 parçalı ve iki yanı birbirine benzemiyor. Yanlış gölge her soruda aynalanmış gölgedir. |
| 5 | Lamba yanda; nesne 4 parçalı. Yanlış gölgede bir parçanın yeri, yönü ya da şekli farklıdır. |
| 6 | Güneş alçak ya da yüksek; gölge yere düşer. Alçak güneş uzun, yüksek güneş kısa gölge yapar. Şıklar iki yan ile iki uzunluğun birleşimidir. |
| 7 | Ters yol: gölge verilir, güneşin yeri seçilir (hangi yanda, alçak mı yüksek mi). |
| 8 | İki lamba var (biri alçak, biri yüksek), iki gölge düşer. Lambalar karşılıklı ya da aynı yanda olabilir. Yanlışlarda uzunluklar yer değiştirmiş, tek gölge kalmış ya da iki gölge aynı boyda. |
| 9 | Ters yol: gölge verilir, onu yapan nesne seçilir. Doğru nesnenin gövdesinde gölgede görünmeyen bir iç parça vardır; yanlış nesnede o parça dışarı taşmış ya da başka bir parça farklıdır. |
| 10 | Yerde yalnız gölge var, nesne gizli. Hangi nesne olduğu, güneşin hangi yanda ve ne yükseklikte olduğu birlikte seçilir. |
| 11 · uzman | Uzman: nesne ve yerde iki gölge (biri uzun, biri kısa) verilir; iki lambanın yerleri seçilir. Dört düzenin hepsi şıkta. |
| 12 · uzman | Uzman: aynı soru 3-4 parçalı nesneyle; bir şıkta iki lamba aynı yükseklikte (iki gölge de aynı boyda). |
Sık düşülen tuzaklar
Gölge ışığın olduğu yana düşmüş şıkkı seçer; gölgenin ışığın karşı yanına düştüğünü unutur ya da ışığın yerine bakmaz.
Yanı doğru ama boyu yanlış şıkkı seçer; güneşin alçak ya da yüksek olduğuna bakmadan karar verir.
Gölgenin bir parçası başka şekilde, kaymış, dönük ya da bütün gölge aynalanmış olabilir. Çocuk genel görünüşe bakıp ince farkı kaçırır.
İki lambalı sorularda tek gölgeli ya da iki gölgesi de aynı boyda şıkkı seçer; iki lambanın ayrı ayrı gölge yaptığını hesaba katmaz.
Gölgeden nesne seçerken gövdenin içindeki parçanın gölgede görünmediğini bilmez; o parçası dışarı taşmış nesneyi seçer.
Takılırsa ne sorabilirsiniz?
Cevabı söylemeden yol gösteren sorular:
- Işık hangi yanda? Gölge hangi yana düşmeli?
- Güneş yüksekte mi alçakta mı? O zaman gölge kısa mı uzun mu olur?
- Nesnenin dış çizgisini parmağınla izle. Hangi şıkta bir parça farklı?
- Bu nesnenin içinde gölgede görünmeyen bir parça var mı?
Yanlıştan sonra oyun ne gösterir?
Işık parlar, ışıktan nesneye ışınlar gider ve gölge ışığın ters yanına açılır; ışık alçaksa gölge uzun, yüksekse kısa olur. Ters sorularda gölgenin ucundan ışığa ok çizilir, gizli nesne belirir; yanlış seçimde farklı yer kırmızı halkayla gösterilir.
Hangi yaşa uygun?
Okul öncesi çocuk 1. seviyeden, 1. sınıf 2. seviyeden başlar. 1-2. seviyelerde ışık yok, yalnız nesneyle gölgesi eşleşir; ışık yönü 3. seviyede, gölge boyu (alçak ve yüksek güneş) 6. seviyede gelir. Gölgeden ışığı bulma (7), iki lamba (8) ve gizli nesne (9-10) sonrasını zorlaştırır; 1. seviye 5,5 yaşın rahat çözdüğü düzey, 10. seviye üstün yetenekli 7 yaşı zorlayan düzey olarak tasarlandı. 11-12. seviyeler yalnız veli Zorlayıcı zorluğu seçince açılır.
Sınavlarda karşılığı
Gölge eşleştirme incelediğimiz örnek tek kaynakta geçer; resmî yedi kategoride yoktur. Gerçek bir deneme biçimi olduğu için eklenmiştir.
Bekçinin hikâyesi
Pırpır, Akşam Adası'nın yarasa bekçisidir. Adada hep gün batımıdır; fenerlerin ışığında her şeyin uzun bir gölgesi vardır.
Fırıldak fenerlerin etrafında dönünce ışıklar yer değiştirdi, gölgeler karıştı. Hangi gölgenin kime ait olduğu belli değil.
Başa sarılan bir bant ve alnın ortasında sarı ışık saçan yuvarlak lamba. Pırpır ışığın nereden geldiğini bilir; ışık nereye dönerse gölge öbür yana düşer.
Yuva: Baş · Adanın feneri yanınca verilecek.Adanın dünyası
Hep gün batımı; koyu lacivert gökyüzü, fenerler, yıldızlar ve ay. Gece adasıdır; ikinci renk turuncu.
