
Bir bulmacayı biri hemen buluyor, öteki uzun uzun bakıyor. İçimizden kıyas geliyor: “Bak, kardeşin hemen buldu.” Bu yazı hız ile zekânın aynı şey olmadığını abartmadan anlatıyor ve çocuğu kıyaslamadan konuşmanın yollarını öneriyor. Sonunda buzdolabına asabileceğiniz bir cümle kartı var.
Hız tek başına çok şey söylemiyor
Bu yazıda “hızlı olan zeki değildir” demiyoruz; böyle bir iddiamız yok. Söylediğimiz daha mütevazı: hız tek başına çok şey söylemiyor ve bir kısmı aşinalıktan gelebiliyor.
Bilişsel testleri tekrar çözenlerde puan artıyor. 107 örneklemi bir araya getiren bir meta-analiz, ortalama artışı 0,26 standart sapma buldu; koçluk ve aynı formun kullanılması artışı büyütüyor. Bu bulgular yetişkin ağırlıklı ve seçme bağlamından; çocuklara ya da BİLSEM'e özgü değil. Puan artışının yeteneğin gerçekten arttığını gösterdiği de söylenemez. Yani bir bulmaca türünü hızlı çözen çocuk, o türü daha önce görmüş olabilir; yavaş çözen çocuk ilk kez görüyor olabilir.
Kıyaslamadan konuşmak
İki araştırma çizgisi, sözün neye odaklandığının önemli olduğunu düşündürüyor.
Zekâ övgüsü ve sebat. 5. sınıf çocuklarıyla yapılan laboratuvar deneylerinde, zekâsı için övülen çocuklar zorlandıktan sonra, çabası için övülenlere göre daha az sebat etti ve daha az keyif aldı. Bu, tek seferlik bir deney; uzun vadeli okul başarısını ölçmüyor. Sonradan yapılan bir yakın tekrarda etki bulunamadı; o yüzden “övgü zararlıdır” demiyoruz. Mesele, övgünün neye yapıldığı.
Kıyaslama ve övgü. Övgünün motivasyona etkisini inceleyen bir derleme, övgünün samimi olduğunda ve sosyal kıyaslamaya fazla dayanmadan yeterlik hissi verdiğinde motivasyona daha çok yaradığını söylüyor. Kıyaslamayı başkasıyla değil, çocuğun dünkü hâliyle yapmak bu açıdan daha güvenli görünüyor.
Bunun yerine bunu deyin: 10 cümle
Hepsini birden kullanmanız gerekmez; bu hafta bir tanesini seçin.
- Bak, kardeşin hemen buldu! yerine: “Sen nasıl bakıyorsun? Bana da göster.”
- Ne çabuk buldun, çok zekisin! yerine: “Nasıl buldun? İlk neye baktın?”
- Hadi, çabuk ol! yerine: “Acele yok. Bitince nasıl düşündüğünü anlat.”
- Ablan senin yaşında daha hızlıydı. yerine: “Geçen haftaya göre ne kadar sakin baktın!”
- Hâlâ bitiremedin mi? yerine: “Nerede takıldın? Birlikte bakalım.”
- Süre tutalım, kaç saniyede yapacaksın? yerine: “Bu sefer acele etmeden, en iyi nasıl yaparsın ona bakalım.”
- Bu kadar kolay soruyu mu bilemedin? yerine: “Bu soru seni nerede şaşırttı?”
- Sınıfta herkes yapmış. yerine: “Bugün senin için en zor kısım neydi?”
- Sen hızlısın, o yavaş. yerine: “İkinizin bulma yolu farklı. Birbirinize anlatır mısınız?”
- Yanlış yaptın, dikkatsizsin. yerine: “İlginç bir cevap. Nasıl düşündün?”
2. cümle zekâ övgüsü deneyine, 4. cümle kıyaslamaya dayanmayan övgü derlemesine bağlanıyor. Diğer cümleler bizim önerimiz; bilimsel bir kanıtı yok. Ortak noktaları, çocuğun nasıl düşündüğünü merak ettiğinizi göstermeleri.
Cümle kartı
10 cümlenin hepsi tek A4 sayfada: solda “bunun yerine”, sağda “bunu deneyin”. Yazdırıp buzdolabına asabilirsiniz.

Dürüst bir not
Bu cümleler çocuğunuzun zekâsını artırmaz; böyle bir iddiamız yok. Amacımız, çocuğun “hızlı olmalıyım” baskısı olmadan düşünebileceği bir konuşma ortamı. Zekâ övgüsü deneyi 5. sınıf çocuklarıyla ve laboratuvarda yapıldı; test tekrarı çalışması yetişkin ağırlıklı. Çocuğunuz hız ya da kıyas yüzünden sürekli kaygılanıyorsa bir uzmana danışmak iyi olabilir.
Kaynak: Hausknecht, J. P. ve ark. (2007). Retesting in selection: a meta-analysis of coaching and practice effects for tests of cognitive ability. Journal of Applied Psychology. doi:10.1037/0021-9010.92.2.373
Kaynak: Mueller, C. M. ve Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children's motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology. doi:10.1037/0022-3514.75.1.33
Kaynak: Henderlong, J. ve Lepper, M. R. (2002). The effects of praise on children's intrinsic motivation: a review and synthesis. Psychological Bulletin. doi:10.1037/0033-2909.128.5.774
Yeni yazılardan haberdar olmak için haber listemize katılabilirsiniz. Acele etmeden, ayrıntıya bakarak oynanan bir oyun için Saklambaç Adası'na göz atın.
Merak Feneri